Dêsim, Raa Heq İtiqatında; “Êlke/Hêlke/Hêlıka Gızkıne” inanç sembolü.

“Êlıke/Hêlıke” nedir? Hêlıke/Hêlika Gızkıne”; bacısı olmayan, kadın bedeninde bir varlık ve yaratıktır. Hamile olan kadınların üstüne biner, onlara sıkıntılı anlar yaşatır; bir nevi boğmaya çalışır…

Dêsim, Raa Heq İtiqatında; “Êlıke/Hêlıke/Hêlıka Gızkınê” inanç sembolü:

 

(Gulvank u İtiqatê Kırmancu; Ali Dikme‘nin Zonê Ma (Zazaca) kitabından. Türkçe’ye çeviri: Asmên Ercan Gür).

 

… Burada, bir hususu aydınlatmakta fayda var:

 

Doğum yapmaya hazırlanan kadının doğum sancıları başladığında rivayet odur ki o gün başına “kırk huri”den ilk etapta otuz dokuzu yardıma gelir. Sadece bunlardan biri ayağından aksadığı için geç kalır. Bu gelinceye kadar da doğum gerçekleşmez. Sonrası her gün bir huri doğum olayı gerçekleşen bu yerden (ev) sırasıyla ayrılır. En son günde ayağı aksadığı için geç kalan huri evi terk eder.

 

Öte taraftan, doğum yapan kadının yastığının altında bir bıçak ile beraber bir diş sarımsak geçirilmiş bir iğne, bir çuvaldız bulundurulur. Bir de bir dilim niyaz-göme ekmeği. Peki, bu bıçak neden bulundurulur?

 

Korkudan dolayı bulundurulur! Doğum yapan kadın, korkmasın diyedir. Peki, bir diş sarımsağa geçirilmiş çuvaldız (iğne) neden bulundurulur? O da, “Hêlıke” adlı doğum yapan kadınlara kötülük yaptığı düşünülen hayali bir varlığa karşı bulundurulur. Keza, bunlardan çekindiği ve uzak kalacağı düşünülür. Son olarak da “lokma-niyaz”ın bulundurma sebebini açıklayalım:

 

Lokmaya gulvank (dua) verilmiş (okunmuş) olup, ne olursa olsun adandığı ziyaret mekanlarının insanlara sahip çıkacağına, onları koruyacaklarına inanılır.

 

aption alignright">

aption-text">**

“Êlıke/Hêlıke/Helika Gızkıne”  

 

Yukarıdaki paragrafların birinde “Helıke”nin bahsi geçti. Belki de bir çoklarımız, bu kelimeyi ve ifade ettiği anlamı bilmemektedir. O halde, “Hêlıke” nedir? Hêlıke, bacısı olmayan, kadın bedeninde bir varlık ve yaratıktır. Hamile olan kadınların üstüne biner, onlara sıkıntılı anlar yaşatır; bir nevi boğmaya çalışır.

 

  • (Kanaatimce kadının, doğum esnasında ve doğumdan sonra çektiği sıkıntılar, Dêsim “Raa Hêqi” inancında böylesi bir inanç sembolüyle izah edilmeye çalışılmıştır… editörün notu) 

 

Yörede adı, “Hêlıka Gızkıne” diye bilinen saçı başı karışık, korkunç görünüşlü bu kadın yaratık, çok güçlü kuvvetli olduğundan, üzerine abandığı kadını nefessiz bırakır, bayıltır. Ya da hamile kadının anne veya babasının donuna (görünümüne) girerek, onu aldatır; çağırıp alıp bir yerlere götürür.

 

Bazen, bir ata biner. Eskiden konuşurlarmış; “biri onu yakalamış” diye. Yakalayınca, bir diş sarımsağı çuvaldıza geçirmiş ve bunu da saçına iliştirmiş. O vakit, o varlık normal bir insan halini almış ve kendisine bunu yapana boyun eğerek onun emrine girmiş.  Kendisine, “ekmek pişir”, demiş; o oturup ekmek sacının önünde ekmek pişirmiş. O, ekmek pişirdikçe ekmek teknesinin içindeki hamur bir tülü bitmiyormuş; o kadar pişirdiği halde hamur, bir türlü eksilmiyor imiş. Bunun üzerine, bunu esareti altına alan sahibi, buna; “Ekmek ne zaman biter?” diye sormuş. O da, ekmek açtığı honça (xonça; tahta masa) üzerindeki lop hamuru tutup hamur teknesine geri attığında hamur, o an bitivermiş.

 

Bu sefer de çeşmeye (suya) gönderirler. Gider, öğleye doğru geri gelir. Kendisine derler ki; “Kadın, sen geç kaldın!”. O da der; “O kadar su geldi geçti ama insanoğlunun suyu ancak geldi. Bu sudan almak için bekliyordum”. Sonra da “odun getirmesi” için ormana gönderirler. Gider, kocaman bir yük odun getirir. Yine geç kalmıştır. Bunun üzerine “Ne oldu, neden geç kaldın?” diye sorarlar. Der ki; “Ben, insanoğlunun yakacağı odunlardan topladım; ondan geç kaldım”.

 

Bu halle epey bir zaman o adamın yanında ve hizmetinde kalır. Bir gün döner ve kendine sahiplik yapan bu adama, “Beni, çoluk çocuğunun hatırına bağışla; soyum ve sopum üzerine yemin ederim ki bir daha sizin soyunuzu rahatsız etmeyeceğim, bu taraflara gelmeyeceğim. Beni bırakın gideyim. Hem gitsem bile; insan kokusu üstüme sindiğinden, zaten akrabalarım beni öldürürler. Şayet gideceğime inanmıyorsan, o vakit bu çuvaldızı saçımdan çekip aldığında, uzaktan seyret ve dinle”.

 

Adam, kadının saçına iliştirdiği bu çuvaldızı çekip alır. Kadın yola koyulur. Biraz ilerledikten sonra yolda aniden toz duman belirir; kadın dövülmektedir. Böylece ses seda kesilir…(*)

aption alignright">

aption-text">**

 

Sevgili Erdal Yado‘nun, gazetemizde daha önce iki bölüm halinde yayımlanan, konuyla ilgili yazısından bir paragraf: 

 

“… Tatlarda, geceleri bir evden diğer bir eve ateş, tuz veya süt ürünleri (miraz, amên, maya gibi) vermek kesinlikle ‘yasak ve günah’ addedilir..

 

Tatlar, yeni doğum yapmış bir kadının durumu kötüleştiğinde; ‘Hal (Aliki)’ isimli bu cinin bu duruma neden olduğuna inanırlar. Cinlerden en korkuncu olan ‘Hal’, kızıll saçlıdır ve yeni doğum yapmış olan kadınların ciğerlerini söktüğüne ve ölümüne yol açtığına inanırlar. Bu ciğerin bir bölümünü yiyen ‘Hal’ kalanı bir dere veya denize atarmış..

 

Yeni anne olmuş kadınları ‘Hal’den, bu kötü durumdan korumak icin Tatça “Udumdar” ismi verilen bir kadın veya erkeklerden yardım istenir. Hal’ı görmüş ve onunla kavga etmiş bu korkusuz ‘Udumdarlar’ yeni doğum yapmış kadının baş ucunda nöbet tutarlar. Tatlar arasında’Hal’ ile karşılaşan, onun kızıl ve karışık saçlarını yolan veya ona başka bir ceza veren insanlar ile ilgili anlatımlar da oldukça yaygındır”…

aption alignright">

aption-text">** (resmin üzerini tıklayarak veya farklı kaydetmek suretiyle rahatlıkla okuyabilirsiniz)


(Keza Dêsimlilerce de; ‘Hêlike/Hêlika Gızkıne’ olarak bilinen, doğum yapan kadın yalnız kaldığında, onun üstüne binip onu boğmaya çalışan bir tür cin (yaratık) olarak düşünülen ve inanılan bir hurafe vardır)…

 

Yararlanılan kaynaklar:

 

*Gulvang u İtiqatê Kırmancu; Ali Dikme.

 

**Raa Haqi-Riya Heqi; Dersim Aleviliği, İnanç Terimleri Sözlüğü ve Munzur Dergisi. Erdal Gezik, Hüseyin Çakmak.

 

***Yol/Rê/Dersim İnanç Sembolizmi; Dilşa Deniz

 

Erdal YADO: “Uzaktaki akrabalarımız ‘Tat Halkı’nın dil, inanç ve kültürüne dair..” (1. Bölüm)

(Visited 261 times, 1 visits today)

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

702 kere okundu

Widgetized Section

Go to Admin » appearance » Widgets » and move a widget into Advertise Widget Zone