Erdal YADO: “Uzaktaki akrabalarımız ‘Tat Halkı’nın dil, inanç ve kültürüne dair..” (1. Bölüm)

 

Dersimliler ile inançsal benzerlikleri ile dikkat çeken 'Tat' kökenli bir aile..

Dersimlilere fiziksel, dilsel ve inançsal benzerlikleri ile dikkat çeken Azerbeycanlı ‘Tat’ bir aile..

Tat kadınları, bir düğün veya kalabalıktan dönmüş çocuklarını kötü göz nazarından korumak için bir tutam tuzu onların başalarının etrafında 3 defa çevirip ateşin içine atarlar. Bostan ekmis Tatlar ise, kötü göze karşı bir hayvan kurukafasını (ehli hayvan baş iskeleti) veya keçi boynuzlarını o civarda veyahut bostanın çeperine asarlar..

İrani diller uzmanı dil bilimci ‘Walter Bruno Henning‘in 1954 senesinde bir toplantıda ‘Kuzeybatı İrani Diller’ ve bunlardan özellikle ‘TAT Dili (Azari Adari)’ hakkında yaptığı sunumda TATÇA‘nın ‘HARZANİ Lehçesi‘ ile ‘ZAZACA (Kırmancki-Dımıli)’ arasında çok ilgi çekici bir bağdan bahsetmiştir. Henning, Tatça’nin Harzani Lehcesi’nin ‘Thalis ve Zaza’ dilleri arasında bir yerde olduğunu belirtmiş ve karşılaştırma amaçlı şu kelimleri örnek olarak göstermiştir:

Kuzey Batı İran'da, 'Thalis', 'Tatca' ve Tatça'nın 'Harzani Lehçesi'nin konuşulduğu bölgeleri gösteren harita..

Kuzey Batı İran’da, ‘Thalis’, ‘Tatca’ ve Tatça’nın ‘Harzani Lehçesi’nin konuşulduğu bölgeleri gösteren harita..

“Tatça Harzani Lehçesi/Zazaca/Türkçe”

ciniya cinyo/çinêbiya/olmayan, yok

osme/asmê/ay

vasna/vesana/parliyan

rau/rau/çabuk

vondor/vındêtenê/durmak

Henning, doğuda ‘Thalis‘ ortada ‘Harzani‘ ve en batıda ‘Zaza‘ dillerinin coğrafik olarak bir birinden uzak düşmelerine rağmen aynı dil grubuna ait olduklarını, bu ‘3 dilin bir dönem aynı bölgede konuşulduğu’ ve tarihin bir yerinde göç sonucu birbirinden uzaklaştığı sonucuna varıyor.

Henning, Zazaca‘nın değişik araştırmacılar tarafından tarihsel olarak ‘Deylem‘ dillerinden sayıldığını ve bir göç sonucu doğu Türkiye’ye (ekseriyeten bugünkü Doğu Anadolu) kaydığını söyledikten sonra; ‘Harzani‘ dilinin de çok eskiden ‘Thalis‘ ve ‘eski Zazaca’ bölgesi arasında bir yerde konuşulduğunu ve sonradan bir göç sonucu, şu anki Nahçıvan sınır bölgesine kaydığına inandığını aktarmaktadır..

Henning, bu tespitini desteklemek için Tebriz’de bulunan ‘American Presbyterian Misyonu’ tarafindan 1900’lerin başında yayınlanan rapordaki bir yazıyı kaynak olarak gösteriyor. ‘S.G. Wilson‘ tarafidan kaleme alınmış yazı; Harzani konusan topluluğun, 200 yıl evvel ‘Nadir Şah’ tarafından ‘Thalis Bölgesinden’ Nahçıvan sınırına göç ettirildikleri yazılıyor..

‘Tatlar’ halk olarak ikiye ayrılmışlardır. Bir bölümü İran’ın kuzey batısında yaşarken, diger bir kesimi Azerbeycan’ın baskenti olan Bakü’nün kuzeyindeki bölgede yaşamaktadırlar. İran’daki Tatlar ile ilişki kurmanın veya onlar hakkında yayınlanmış yazılı bilgiye ulaşmaya çalıştıysak da, alfebe farkından dolayı başarılı olamadık. Onları Azerbeycan’da yaşayan Azeriler ile ilişkilendirmek, onlar hakkında Azeri Türkçesi’nde ve Latin Alfabesi’nde yayınlanmış bilgilere ulaşmak daha kolay oldu.

TatçaSözlük-1

TatçaSözlük-1 (Resimdeki belgenin üzerine tıkladıktan sonra veya farklı kaydettikten sonra bilgisayarınızdan büyüterek rahatlıkla okuyabilirsiniz!)

Tatlar ve özellikle Azerbeycan Tatları hakknıda bilimsel çevreler tarfından da kaynak olarak kullanılan ve ‘Maqsud Haciyev‘ tarafından kaleme alınmış olan “Azerbeycan Tatlarının dili ve Tatların tarixi-atnoqrafik ocerki” adlı kitabı dilbilimci Henning’in Zazalar’a kardeş saydığı Tatları tanımak için çok yardımcı oldu.

Bu kitapta anlatılan Tatlardaki bazı inanç, kültür ve dini özellikleri aşağıda okuyabilirsiniz. Ayrıca kitabın orta yerlerinde küçük bir sözlük de bulunmaktadır. Tüm Tat diyalektlerinden bir kaç yüz kelimenin karşılaştırma amacı ile verildiği bölümün fotoğraflarını olduğu gibi yazı dizimizin sonraki bölümünde yayımlayacağız..

Tatların inanışında, ‘cinler’ insana düşmandırlar ve onu kötü yola davet eder ve onun hastalanmasına delirmesine neden olurlar. Cinlerin harab olmuş evlerde, mezarlıklarda, yıkık camilerde, kurumuş arklar ve kuyuların içinde yaşadıklarına inanılır. Bu cinlerin kalabalık bir şekilde gübre yığınları üzerinde var olduklarına da inanılır. Mesela; Tatlarda, hastalanan bir kız için “o cinlerin bulundugu bir yerde bir cinin ayağına basmış ve cinler onu böyle hasta duruma sokmuş..” diye anlatılır ve bu inanç yaygın olarak yerleşiktir..

(Yine Dersim’de, çok değil bundan 30-40 yıl önce doktorun olmadığı zamanda veya doktora ulaşılamayan yerlerde halk arasında sebebi bilinmeyen bir hastalıktan; özellikle ‘yüksek tansiyon-inme, kalp krizi vs.’ sebebiyle can kaybı olduğu zaman, buna maruz kalan biri için ‘tarlada yürürken cinlere bastığı (çarpıldığı) için ölmüş veya yamulmuş (felç kalmış) olduğuna inanıldığı için bu şekilde söylenirdi. Bu sebeple bu iki toplum arasında bu derece birden çok inanç (hurafe) bağının olması, bu iki topluluğun veya bu inançların olduğu, inanıldığı benzer toplulukların ‘akarabalıklarına dair’ bir delilden başka bir şey değildir!) editörün yorumu..*

Yine, Tatların inanışında yanan kömür, köz veya ateş külünün üstüne su dökmek yasak ve günah addedilir. Çünkü, buralarda cinlerin yaşadıklarına inanırlar ve üzerine su dökülen cinlerin intikam alacaklarından korkmaktadırlar. Tatlar arasında bazı insanların cin düğünlerine katıldıkları ve bu insanların cinler tarafından eğlendirildikleri ve sonunda ayni cinler tarafindan darbelenip terk edildiği anlatılır ve buna inanılır..

TatçaDağılımK.Batıİran

Kuzey Bati İran’da ‘Thalis’ ve ‘Tat’ dilleri dağilimını gösteren başka bir harita..

Tatların inanç dünyasında cinlerin yanısıra bir de ‘periler‘ vardır. Bu periler ‘iyi ve kötü’ olarak ikiye ayrılırlar. Durgun sularda ve göllerde yaşayan bu perilerin insanlara iyilik yapmaya çalıştıkları, hatta çok güzel erkeklere at hediye ettikleri bile anlatılır..

Doga üstü varlıklardan olduğuna inanılan bir diğer olgu da ‘dev‘lerdir. Demirden korktuğuna inanılan bu devleri insanlar boyunlarına iğne takarak kendi hizmetlerine sokabildiklerine inanırlar. Boynuna iğne takılan devlerin insanlar tarafından ev yapma gibi ağır işlerde çalıştırıldıkları, hala yaşlı Tatlar tarafından anlatılmaktadır. Devler ile ilgili anlatımlardan bir tanesi ağılda (ahır) baglanmış atını her sabah yorgun ve terli halde bulan adam ile ilgilidir:

“Her sabah atı bu halde bulan adam, atın sırtına zift (Azerice ‘qir’) sürer ve sabah ağıla ata bakmaya gider. Adam atın sırtına binmiş bir dev görür ve bu devin boynuna igne geçirip kendi hizmetine sokar. Boynundan iğnesi alınan devin artık insana hizmet etmediği ve kaçıp gittiğine inanılır ve bu olgu bu şekilde rivayet edilir..

Tatlar, kötü gözden de (nazar) korkarlar. Bu kötü gözden korunmak için değişik yöntemler kullanırlar. Tatlar, çok iyi tanımadıkları insanlara çocuğunu, çok süt veren ineklerini veya arı peteklerini göstermekden çekinirler. Kötü göz sonucu nazar değmis çocuk ve hayvanların nazarını almak için bunların boyu uzunluğunda bir ip alınır ve o ip üzerine dualar okunur. Başka bir yöntem ise “göz duası” yazıp çocuk veya hayvanın boynuna asmaktır..

Tatça Sözlük-2 (Lütfen, belgeyi maus ile sağ tıklayarak 'farklı kaydet'tikten sonra bilgisayarınızda büyüterek inceleyin!..)

Tatça Sözlük-2.

Tat kadınları, bir düğün veya kalabalıktan dönmüş çocuklarını kötü göz nazarından korumak için bir tutam tuzu onların başalarının etrafında 3 defa çevirip ateşin içine atarlar. Bostan ekmis bir Tat ise, kötü göze karşı bir hayvan kurukafasını (ehli hayvan baş iskeleti) veya keçi boynuzlarını o civarda veyahut bostanın çeperine asar..

Tatlara göre herkesin gökyüzünde parlayan bir yıldızı vardır. Tatlar, kayan bir yıldız gördüklerinde o yıldızın sahibinin öldüğüne inanırlar ve ‘Allah rahmet eylesin!..’ derler..

Tatlar, geceleri mezarlıkların ve harabe evlerin yanından geçmeye korkalar. Onlar bir suyun üzerinden atlamaya korkar ve yola kül ile sicak su dökmezler. Yanında demirden bir alet (bıçak, dare veya balta) taşıyan insanlar bu korkuyu yaşamazlar. Çünkü doğa üstü varlıkların demirden korktuğuna inanırlar..

TatçaKnşlnYrlrAzrb.

Azerbeycan Cumhuriyeti’nde ‘Tatça’ dilinin konuşulduğu bölgelerin sarı renkte gösterildiği bir harita..

Tatlarda, geceleri bir evden diger bir eve ateş, tuz veya süt ürünleri (miraz, amên, maya gibi) vermek kesinlikle ‘yasak ve günah’ addedilir..

Tatlar, yeni doğum yapmış bir kadının durumu kötüleştiğinde; ‘Hal (Aliki)’ isimli bu cinin bu duruma neden olduğuna inanırlar. Cinlerden en korkuncu olan ‘Hal’, kizil saçlıdır ve yeni doğum yapmış olan kadınların ciğerlerini söktüğüne ve ölümüne yol açtığına inanırlar. Bu ciğerin bir bölümünü yiyen ‘Hal’ kalanı bir dere veya denize atarmış..

Yeni anne olmuş kadınları ‘Hal’den, bu kötü durumdan korumak icin TatçaUdumdar” ismi verilen bir kadın veya erkeklerden yardım istenir. Hal’ı görmüş ve onunla kavga etmiş bu korkusuz ‘Udumdarlar’ yeni doğum yapmış kadının baş ucunda nöbet tutarlar. Tatlar arasında’Hal’ ile karşılaşan, onun kızıl ve karışık saçlarını yolan veya ona başka bir ceza veren insanlar ile ilgili anlatımlar da oldukça yaygındır..

Tatça Sözlük 3.

Tatça Sözlük 3.

(Keza Dêsimlilerce de; ‘Helikê/Helika Gızkınê’ olarak bilinen, doğum yapan kadın yalnız kaldığında, onun üstüne binip onu boğmaya çalışan bir tür cin (yaratık) olarak düşünülen ve inanılan bir hurafe vardır.)* (1. Bölümün Sonu.)

Erdal YADO (erdalyado@hotmail.com)

***

yayıma hazırlayan (editöryal düzenleme):

*Asmên Ercan Gür

2. Bölüme aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz!

http://www.cilagazete.com/erdal-yado-uzaktaki-akrabalarimiz-tat-halkinin-dil-inanc-ve-kulturune-dair-2-bolum/

 

(Visited 919 times, 1 visits today)

3 Yanıtlar Erdal YADO: “Uzaktaki akrabalarımız ‘Tat Halkı’nın dil, inanç ve kültürüne dair..” (1. Bölüm)

  1. Savas Sengul 04/08/2017 de 00:15

    Parçe bin ke hita nusnen ?

    Cevapla
    • Asmen Ercan Gür 07/08/2017 de 13:14

      bıraem; ne demek istediğini tam olarak anlamadım; ama Zonê Ma olarak yazdığın metnin Tr. karşılığı; “diğer bölümü/parçayı burada yazıya/kaleme alacağım” manasında…

      Cevapla
  2. Pingback: Dêsim, Raa Heq İtiqatında; “Elıke/Hêlıke/Hêlıka Gızkıne” inanç sembolü. | Çıla Gazetesi, Dersim Haber Sitesi

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

2.458 kere okundu

Widgetized Section

Go to Admin » appearance » Widgets » and move a widget into Advertise Widget Zone