Hawtemal – Êli Bıra

Author editor

Asmen Ercan Gür has written 920 post in this blog.

Hawtemal

Her çira ver u ser wazen ke nê rocanê hawtemali de vacine, hawtemalê şıma wendoğa be qom u dina alemi u dina u dare xêr u ber bo. Rocê piê mı mırê derheqe Hawtemali de qese kerd, mı ki nustê de kerdi daim u şıma de parre ken…

Qese kerdena ma u piê mıra

-wertê gul u nuri ra cem u camalê xo şewle dano-

Serrewaxt ke caê ra, ma vacime gağan ra ke sıfte bıkerime roc u şewê Heqiyê ke benê şen, ya ki‘rocşêni’ niarê:
– Gağan:

Pêê aşma zımıstaniya vırene u serrê aşma çeli dero.

– Rocê Xızıri u Xızır / Xêylas:

Serrê aşma gucige dero.

– Qerêçarşemê Marti:

Çarşemê aşma martiya vıreno.

– Hawtemal

… u dıma ki

– Pire:

Hirê rocê pêyniya marti be hirê rocê serrê nisane pira.

Tabiyo ke ebe hasabo khan ra.

Ê bina ki tawê de bini rê caverdime…

Bêrime Hawtemal:

Her çira ver u ser wazen ke nê rocanê hawtemali de vacine, hawtemalê şıma wendoğa be qom u dina alemi u dina u dare xêr u ber bo.

Rocê piê mı mırê derheqe Hawtemali de qese kerd (Gucige 1993, Elemanya), mı ki nustê de kerdi daim u şıma de parre ken:

Waxtê de,
dina ke hona adır u ağwe biya, hona ke mız u duxan biya,
ma vacime, ‘dı domani’ benê.

Destê her jüê nê domana de nur ra jü goge biya,
jü maşıq de vıneto, jü ki mıtrıp de,

ma hêni vacime.

Jü goge erzeno ê bini, o pêcono; o bin ke erzeno ki, no pêceno.

Yanê jü na hetê dina de, jü o hetê dina de beno.

Nê, dina ki cenê wertê xo, jübini de kunê kay u kelabat, çerx u pewraz.Waxtê nia xecelinê.

Waxtê ra dıme, me u mat sebetanê kay u heskerdena ina hiremine ra pêda beno, ber ceno, kuno ra riyê hardi.

Ewraê isani ki roc u şewanê Hawtemali de hardê dewreşi sera amen ceno.
Dina şalpazeni ra vecina, bena şen.

Ma nê hurdemêna nura, jü: Ticiya-Homete-Oli, jü ki: Ana-Sıpıye zanenime.

Naê rê qanatê ma êno.

Hawtemal dewrê şenatiya dina u alemiyo, her kes u her çi nur u cemalê xora
ze şew u roci, ze aşme u tici jübini de çerx u pewrazê.

Jü vecino, selam dano ê bini.

Se ke jübini de gulaşe bıcerê, jübini danê tever u têbın.
No nia roce be roce, şan u şodır hatani be axırşêrê zemani …

***

Hawtemal; ‘Hawtemalo Qıc’ u ‘Hawtemalo Pil’ ra name benê.
Taê caa de ‘Hawtemalo Wertên’i ki esto.

Hasabo khan ra ke hasab bi, êno 7 u 9 marti be 17 u 19 marti.
Hasabê newi ra êno 20 u 22 marti u 30 marti u 1 nisane…
Coka na roce ze ‘Hawtêmal’ ya ki ‘Newê Marti’ name bena.

Belka ke name bini ki hona bıbê.

Taê usılê hawtemali nianenê:

Şanê Hawtemali de mordem şono ağwe hini ra, eke bi cao ziyarge ra ano.
Kişta na ağwe de qasê gulanê/nıfısanê çê xo ki xiçanê kemera çineno we, keno zerê ağwa xo tey ano.
Çê de ê kemeranê xo vecenê, benê tebera dormê locına adıri de rez kenê. Na rezkerdene ya pilê çêyi ra sıfte bena hata qıcê çêyi şona, ya ki qıcê çêyi ra sıfte bana hata pilê çêyi şona, nia kemera her kesi kıfşa.

Ağwe ra ki her kes manê teberıkê de şımeno, a bine ki şanina ra çê u der u dorê çêyi ra. Eke mal u dawar ke esto gere rıskê dina ki bıbo.

Şodır ke urzenê ra, vırende qaytê bınê kemeranê xo kenê ke, hela çı kewto bınê kemera kami. Eke çiyê de weş, ze lulıkê, mıloçıkê, meşê u çiyê nianeni ke bınê kemera kami kewtenê, a sere rıskê ê çêyi riyê dê ra dariyenê, riyê dê ra say kerdenê.

 

Tainê dara şilane ra xo wetenê.

Hirê roci roce guretene.

Dani ya ki bızereki potenê…

Hama ilam ke şodırê hawtemali her kesi çê xo de, qase taqata xo çiyê potenê. Tainê gıriki, sir, zerfeti potenê, tainê ki pesê kerdenê qurbane, sare bırnenê.
Gegane taê çêa de nuni ra pia şerbeti ki kerdenê vıla.

Der u cirani qıc u pili ra sılaiye denê jübüni, şiyenê çêanê jübini sir u zerfeti werdenê. Mordem gere hawt çêa de hawt sıfra de ronişo phariyê dı phariya buro.

Reca u mınete kerdenê.

Hawtemalê jübini kerdenê xêr.

A roce Aşme u Roc her çirê şahado.

Hemi ki vacino ke, ê ki jü na roce ênê seci.

 

Ma hêni inam bemê ke, dina hawtemal de bia şên,
a roce saciya germe kewta hard,
can u maxlutê riyê hardi pêda biyê, biê wairê can u roy.

 

Nê rocanê hawtemali, ne ke teyna isani anê xo viri, şekırnenê; riyê hardi ra her çi haşarê xo beno u naê şekırneno.

Hawtemal de cemre gıneno dar u beri ra, weşiye xo keno tern, keno newe.

Her çi sızıyê riyê hardi beno.

Nega Heqi nê roca de bena, nê roca reca u mınete vêrêna.

Şêrê şona, xêrê êna.

Wairê cırm u cani xafıle, xırabe, nêheqe duri fiyo. -Hala Hala-

Demê şıma xêr, hawtemalê şıma bımbarek bo.

Êli Bıra

Marte 2014

 

Bınge: www.zazakikozmos.com

 

3 Yanıtlar Hawtemal – Êli Bıra

  1. Erdal Yado 22/03/2014 de 15:47

    Hindistanda iyiligin kotuluk uzerine zaferi Holi bayrami olarak kutlanir. Kutlamalardan bir tanesi kocaman atesler yakmaktir. Inanisa gore Holi isminde kotu ve cirkin bir kadin varmis bu kadin bir kralin kiz kardesiymis ve kralin oglunu yakmaya calisirken cocuk Braman tarafindan korunmus ve kadin yanmakdan kurtulamamis.

    https://www.youtube.com/watch?v=zjkq-Te8GFg

    Cevapla
  2. Muro Kanoglu 22/03/2014 de 11:30

    Ergenekon yurdun adı börteçine kurdun adı dediler sonra baktılar ki destan Nepalden çakma çıktı. Dersimdeki sorun korucu teşkilatı yok. Devlette güvenlik sağlayamadığı gibi ayrımcı tarafını bir an olsun bırakmadı. BDP çağdışı bir zihniyettir. İdeolojik olarak bireyi kısırdır. Topluma çıkan tek payda şehitliktir ve cansızlaştırmaktır. Partili olmanın ortak paydası silikleştirmek sessizleşmek kabullenmek yüce iilah apoya biattır. Apo önderliktir ve esirdir. Yeryüzünde önderi esir edilmiş tek bir özgürlük hareketi yoktur. Hal böyleyken içimizde bu zihniyete sahiplenen düşkünler var ki meydanda cirit atabildiler. Reel olarak BDP seçimleri alsa bile bir dönem daha hizmetsiz ve kişiliksiz edilgen insanları taşıyacaktır.Yoksa BDPnin belediyecilik yapmak için kurulduğunu sanan kırmızı başlıklı kızılbaşlar mı var?
    BDP maşa da olsa örgütlü bir harekettir. Bu harekete karşı da temennilerle değil örgütlü bir mücadele gerekmektedir. Ancak insanımız tedirgindir çünkü bugüne kadar verilen mücadelelerin bağımsız olmadığını farkediyor ve kendisine zarar verdiğinin farkındadır. Burada hep tepkisel yazılar okudum. BDPye de Dersimde ciddi oranda bir tepki oluğu aşikardır.Ancak sorun organize bir tepki gösterilememesi ve bireysel olmasıdır. Malesef bu tepkiler CHP de yada ortadaki soldan bozma partilerle yapılamaz. Dersim toplumu üç tane baldırı çıplaga papuç bırakmadı ve bırakmaz. BDP ve tabanı bunu çok iyi anlasın. Seçim alınsa bile bu mücadele bitmez. Burada esas olan Dersimi böyle bir açmaza sürükleyen içimizdeki düşkünlerdir. Dün Rayverdi bugün kişilk bozuklukları olan şiddet travmaları yaşayan tiplerdir. Dersim bazıları için hep çıban oldu ve olacaktır.

    Cevapla
  3. ALİ KAYA 22/03/2014 de 04:38

    Blog27MarNevruz Bayramı’nın Anlamı
    Categories: Genel,Makaleler
    Nevruz Farsça’da “Yeni gün” anlamına gelmektedir.Yine Dersimce’de –Zazaca da nev (yeni) roz – roj (gün) sözcüklerinin birleşmesin ile oluşan ve yeni gün anlamına gelen Nevruz adı verilir.Yeni bir hayatın başlamasıdır.Mazlumların zalimlere, ezilenlerin ezenlere, sömürülenlerin sömürenlere karşı mücadele ettiği günün adıdır.
    Nevruz Bayramı günümüzde Kafkasya, Orta Doğu halkları ve Anadolu’da baharın geldiği, doğanın canlandığı ve bütün mutlu günlerin başlangıcı, dargınların barıştığı, dostların birbirlerini ziyaret ettiği, barışın, kardeşliğin, sevginin, özgürlük ve kurtuluş günü olarak her yıl 21 Mart’ta kutlanmaktadır.
    Yeni yılın başlangıcı, kurtuluş günü, baharın dirilişi olarak kutlanan ve efsanelere örtülerek çok değişik biçimler almış olan Nevruz,Baktriyalı Zerdüşt dininden geldiği sanılmaktadır.Zerdüşt inancına mensup olan halk, onuncu yüzyılda dinsel baskılar nedeni ile İran’ı terk ettiler. Parsiler olarak bilinen bu toplum Hindistan’ın Yezd gibi bazı bölgelerine yerleştiler. Günümüzde Zerdüşt dini İran’daki Gebri’ler ve Hindistan’daki Parsiler arasında varlığını sürdürmektedir. Bu inancı sürdüren Parsiler arasında (İran-Gilan ve Hindistan’da) yaşam bayramı olarak kutlanan Nevruz da yaşam ve renkleri koruyucu ruhları ve ölüler için çeşitli duaların okunduğu bir dizi ayin yapılır. Parsiler, Nevruz boyunca birbirlerini başındaki kişinin sağ elle avuçtan geçirmeye dayanan Hamazor törenleri ile kutlarlar. Bu sırada karşılıklı iyi niyetli sözler söylenir. Ari dillerini konuşan halklarca güneşin koç burcuna girdiği, Tanrı’nın evreni ve insanı yarattığı gün olarak kabul edilen Nevruz, eski İran takviminde birinci ay olan Ferverdin’in ilk gününe rastlar. Bu günün karşılığı miladi takvimde 22 Mart tır. “Nevruz-i Amme” 28 Martta ise “Nevruz-i Hassa” olarak adlandırılırdı. İran Şahları ve devlet ileri gelenleri bugünlerde halkın bütün isteklerini yerine getirmeye çalışır ve halkın dertlerini dinlemeye özen gösterirlerdi. Şenliklerle kutlanan bayram sırasında başta çocuklar olmak üzere herkes mutlaka yeni giysiler giyer, eski eşyaların yerine yenileri konulur. İslamiyet kabul edilmeden öncede bahar kutlamaları yapılırdı. Türkler arasında Nevruz geleneği sonradan yaygınlık kazanmıştır. Anadolu’da kutlanan eski bahar şenliklerinin de Türklerdeki nevruz geleneğini biçimlendirmesinde etkili olduğu düşünülmektedir.(Bkz. Ana Britanica)
    Nevruza ayrı bir önem veren Alevi-Bektaşiler bugünü Hz. Ali’nin doğum günü ve Hz. Fatma ile evlendiği gün olarak kabul ederler. Nevruz akşamı halk Cem evinde toplanır getirilen lokmalar dağıtılır Nevruz Gülbangi verilir Sultan Nevruz akşamı yapılan Cem sonrası lokma, süt ve şerbet dağıtılır. Şiiler Nevruzu Hz. Ali’nin halife ilan olduğu gün olarak kutlarlar. Sünni Türkler arasında da Nevruz birçok geleneğe konu olmuştur. Örneğin Manisa’da her yıl Nevruz günü ( 22 Mart) mesir bayramı düzenlenir ve halka mesir macunu dağıtılır. Geçmişte Osmanlı padişahları ve devletin ileri gelenlerine “Nevruziyye Piskesi” armağanlar ve divan şairlerince yazılmış Nevruziye kasidelerin sunulması yada bu eski geleneğin uzantılarındandır.
    Kafkasya ve Balkanlarda da kutlanan Nevruz, İran’lardan, Araplara geçmiştir. Arapça’da, Nevruz biçiminde geçen bugün ve bununla ilgili gelenekler Irak ve Mısır’da da günümüze dek varlığını sürdürmektedir.Zazalar ve Kürtler arasında da bayram olarak yaşayan Nevruz geleneği Kawa adlı demircinin zalim Denhak’ı alt etmesini anlatan bir efsane ile özdeşleştirilir.

    Zerdüştlüğün kutsal kitabı olan Avestda, mitolojik anlatımlarla aktarılan olaylar, en geniş şekilde Firdevsi tarafından Şehname’de tam bir efsane olarak ele alınmıştır.Tarihin bilinmeyen zamanlarında, Med ve Pers ülkelerini zulmü ile inim, inim inleyen, halklarını köleleştiren zalim bir hükümdar vardı. Dehhaq ismiyle anılan kralın her iki omzunda yılanbaşlı ejderhalar bitti. Bu ejderhaların verdiği acıyla hayatı altüst olan kral, ülkenin dört bir yanındaki hekimlere haber saldı.Kendisini iyileştirecek olana ödüller vaat etti. En sonunda bir hekim, her gün iki gencin beyinlerinin ejderhalara yedirilmesinin kralı iyileştireceğini söyledi. Böylece bu zalimane uygulama başladı. Gençlerin beyinleriyle durulan ejderhalar, Zalim Dehhaq’a acı vermiyorlardı. Mezopotamya’nın gençleri de birer, birer krala kurban ediliyorlardı. Sıra Med ülkesinin çocuklarına gelmişti ve gençlerin beyinlerini ejderhalara sunan hizmetkarları artık bu olaydan tiksinir,gençlerden birini kurban ediyor, onun beynini ikiye bölüp, krallarına sunuyorlardı. Diğer genci ise, serbest bırakarak dağlarda yaşamalarını salık verirler ve kimseye görünmemelerini de tembihliyorlardı. Gittikçe sayıları artan Med halkının gençleri, dağlarda yerleşip, yaşamaya başlamışlardı.

    Demircilik yapan Kawa ise; Dehhaq’a 17 evladını kurban vermiş ve sıra küçük oğluna geldiğinde, artık böyle olmayacağını, köleliğe dur demesi gerektiğini algılar. Dağlarda yaşayan Med Halkının çocuklarına, kendi ürettiği silahları vererek ve onları savaşçılar olarak yetiştirir. Özgürlük bayrağını açmaya karar verir. Oğlunu almaya geldikleri gün, kralı kendisinin de görmesi gerektiğini ve onun için özel bir gürz yaptığını, kendisine hediye edeceğini söyleyerek, oğluyla beraber kralın huzuruna çıkar. Yaptığı plana göre, Dehhaq’ı öldürüp, sarayın damında bir ateş yakacaktı. Dağlara sığınmış olan gençler de sığındıkları dağlardaki yerlerde ateşler yakarak, isyanın başladığını birbirlerine haber vereceklerdi. Planını yürürlüğe koyan Demirci Kawa, Dehhaq’a hediye etmek üzere çıkardığı gürzü ani bir hamleyle Dehhaq’ın kafasına indirir ve etraftaki muhafızları da aynı şekilde öldürdükten sonra dama çıkarak, ateşi yakar. Bunu gören gençler de oldukları yerde isyan ateşlerini yakarak,birbirleri ile haberleşirler.Kralın zulmünden bıkmış olan Med halkı da onlara destek verir.
    Günün sonunda zalim kral ve ordusu yok edilir. Medler tarafından, Asur İmparatorluğu yıkılır. Medler özgürlüklerine kavuşurlar. (Medhalkı;Med,Guti,Gur,Kusi,Lolo,Mami,Mamai,Karduş,Haldi,Kardu gibi halklardandan oluşmaktaydı.)

    Newroz’un bayram şeklinde kutlanmasının esas sebebinin, Demirçi Kawa’nın ve destekçilerinin eliyle alaşağı edilen Dehhaq’ın ölümüyle zulüm sona erer.Med halkının özgürlüğüne kavuşması nedeniyle Newroz bayramı her yıl 21 Martta kutlanmaya başlanır.

    Aleviler ise, Nevruz Bayramı’na diğer toplumlardan farklı olarak, inançsal görünüm vermişlerdir. Her yıl bu inançları gereği olarak;
    1- Gece, gündüzün eşitlendiği gün,
    2- Güneşin Koç Burcu’na girdiği gün,
    3- Hz. Ali Kabe içinde 21 Mart’ta doğduğu gün,
    4- Hz. Muhammed’in Peygamberlik payesine eriştiği gün olarak kabul ederler.
    5- Hz. Yusuf kuyudan çıkarıldığı gün,
    6- Allah’ın evreni ve insanı yarattığı gün,
    7- İbrahim Peygamberin Kabe’yi yaptığı gün,
    8- Hz. Ali ile Hz. Fatıma’nın evlendiği gün,
    9- Hz. Muhammed’in Veda Hutbesini okuyarak (Gadir Hum’da) Hz. Ali’yi İslam âlemine vekil tayin ettiği gün olarak kutlamaktadırlar.
    Bu nedenlerden dolayı Nevruz Bayramı miladi yılın 21 Mart günü kutlanır. Alevilerce kutsal kabul edilen bu bayramda şeker, şerbet ve çiçeklerle kutlanır. Hz. Ali’nin doğumu nedeniyle cem yapılır, nefesler okunur, semahlar dönülür.21.03.2013

    Ali KAYA (TARİHÇİ-YAZAR

    Cevapla

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

3.503 kere okundu