Pamir/Badakshan ismaili inancinda Haqteth (semah/samah)

 

 

Pamir/Badakshan ismaili inancinda Haqteth (semah/samah)

 

 

Sema veya Dersim bölgesinde söylenen şekliyle Sama ; alevî inanç sisteminde yer alan en önemli dini ritüellerinden biridir. Dersim’de sema/sama’nın yapildigi cemler Venga haq dayane (haq’ı çağırmak) olarak da adlandırılır.

 

Anadolu aleviliği ve özellikle Dersim inanç sisteminde yer aldığı haliyle aynı  şekilde sergilenen bu seremoniye; Pamir İsmaîli inancında  ‘Haqthet’ denilir. Alevi ve Ismailî inançta sema/sama’nın amacı da aynıdır: bireyi doğduğu andan itibaren içine atıldığı  dünyevî ve fani çemberden kurtarmak ve  hak/haq ile hak/haq olmasini saglamak.

 

“Sufî  Sama/Sema dansı, Badakhshan İsmailî dini inancı içinde varlığını başka bir biçimde devam ettirmektedir.Bu bölgede uygulanan Sama dansı, Sufîlerin kendi etrafında dönerek sergiledikleri danstan bazı farklılıklar gösterir. Badakshanlılar bilinen Sama dansında gördüğümüz kendi etrafında dönme figürü yerine;  Shii aşure anma törenlerinde yapılana benzer şekilde elleri ile göğüslerine vururarak bu dansı gerçekleştirirler. Da’wet (davet) ismi verilen bu toplantılarda  sergilenen  seremonik dini  gösterilere; gerceğin açıklanması anlamına gelen Haqthed denilir. Kendilerine zarar veren Shiilerin aşure zamanında uygulanan törenlerinden farklı olarak Badakshanda yapılan Haqthed bir dans gösterisi olarak uygulanıyor. Dini dans seremonilerinin birbirlerine aktarılarak ilerlediği zaman ve özellikle komşu kültür etkileşimlerini bir arada düşünebileceğimiz basit bir  çember üzerinde; Badakshanlıların Haqthed dansı;  Sufilerin Sama dansı ile Shiilerin aşure günü etkinliklerinde sergilenen gösterilerin ortasında bir yerde konumlandırılabilir.

Badakhshanlılar ve özelde Shugnanlilar bu da’wetlerde haqthete rehberlik yapan kişileri Hacı olarak tanımlamaktadırlar. Badakshan’da iki tip Hacı vardır ve bunların bildiğimiz Mekke’ye giden müslüman  hacılar ile isim benzerliği  dışında herhangi bir ilgisi bulunmamaktadır. Hacı olarak adlandırılan birinci grup haqthed dansına rehberlik eden ve ilahi bir güç  ile bağlantılı olduklarına inanılan kişilerdir. İkinci grup hacılar ise Hindistan’ın Bombay kentinde yolculuk yapmış ve İsmaili İmam Aga Khan’ı görmüş olan kişilere verilen tanımlamadır. Bombay’de Aga Khan’ı görmeye giden bu hacılar genelde pir veya seyyid değil cogunlukla koylulerdi. Bir kaç halife (pir yardımcısı Dersim bölgesinde karşılığı  rayber/rehber denilmektedir) dışında  hepsi sıradan  yoksul köylülerdi.

Haqthet törenini yöneten hacılardan bir tanesi 1939 yılında  hapis cezası verilen ve bir daha geri dönmeyen   Qurbonbek Nasratshoev’di. Haqthed’in felsefesinin temeli; kişinin kendi benliğini yok edip Haq (gerçek) ile buluşmasıdır. Qurbonbek Nasratshoev’un  günümüzde yaşayan  kardeşi Shamsherbek Nasratshoev’in anlatımına  göre; abisi  Haqthet için  insanları bir araya toplamak üzere  çağrı yaptığında; yirmili yaşlarındaymış ve başka dine veya devletlere karşı herhangi   bir başka amaç taşıyan bir tavrı olmamış . “Abim sadece gerçeğe inaniyordu ve insanlar onun peşinden gidiyordu. Polis abimi 1939’da gözaltına aldığında abim insanlara dönerek; polislerin yalnızca kendilerine verilen emri yerine getirdiklerini ve onları kötü olarak görmemek gerektiğini söylemişti” demiştir. İnsanlar  Qurbonbek’in bazı kerametleri olduğuna inansa da kardeşi inanılan bu kerametlerin gerçekte olmadığını düşünüyor.

Bazı bölgelerde  haqtheh semahının rehberi kadındır. Örneğin Shugnan in Porshinev köyünde Nazarbegim adında  bir kadın Haqthete rehberlik yapmıştır. Ve unutulmamalıdır ki  bu törene katılan bazı kadınlar da gözaltına alınmıştır. Örnek olarak Shokdara’ya bağlı  Barwoz köyünden Gulsimo Muzofirova (1880-1941) 1939 yılında hapis cezası aldı  ve 1941 senesinde hayatını kaybetti. Nisan 1999’da kendisi ile röportaj yaptığım kızı , annesinin 1929’da Haqthet semahına katıldığı ve bu semahta Allah adına törene katılanlara Khuthoyi lokması dağıttigindan dolayi hapis cezası aldığını soyledi.  Gulsimo kaç  kisinin bu da’wete katıldığını hatırlamıyor; ama evin dolu olduğunu  da belirtiyor.”

 

 

 

Kaynak: Leadership and Authority in Central Asia
The ismaili community in Tajikistan
Yazar: Otambek Mastibekov
Sayfa 100-101  

 

Tercume: Erdal Yado

 

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

384 kere okundu

Gülengül Üsdtündağ; “Yetiş Pirim”